Ska造 okruchowe

- typ ska osadowych, powstaj帷ych w wyniku nagromadzenia okruch闚 skalnych i ziaren mineralnych b璠帷ych produktem proces闚 wietrzenia ska wcze郾iej istniej帷ych. Ze wzgl璠u na stopie konsolidacji materia逝 skalnego wyr騜nia si ska造 okruchowe: lu幡e - nie scementowane 瘸dnym spoiwem (np. mu造, piaski, i造) oraz zwi瞛貫 - kiedy ska豉 lu幡a poprzez diagenez ulegnie scementowaniu okre郵onym spoiwem (np. mu這wce, piaskowce, i這wce). Ze wzgl璠u na wielko嗆 okruch闚 skalnych wyr騜nia si: psefity, psamity, aleuryty i pelity. Do ska okruchowych zaliczane s r闚nie ska造 piroklastyczne.




GRUPA SKA: Lu幡e


1. Gruz

Wielko嗆 ziaren: od 2mm
Zaliczny do kruszyw sztucznych (簑瞠l wielkopiecowy, gliniec, gruz).




2. 眨ir

Wielko嗆 ziaren: od 2mm
Lu幡a ska豉 osadowa nale膨ca do grupy psefit闚. Sk豉da si z obtoczonych okruch闚 skalnych (tzw. otoczak闚) o 鈔ednicy przekraczaj帷ej 2 mm (zwykle od kilku do kilkunastu cm).

W zale積o軼i od genezy wyr騜nia si 篤iry: morskie - nagromadzone na morskich wybrze瘸ch, jeziorne - zwi您ane z sedymentacj w jeziorach, rzecznolodowcowe - zwi您ane z przep造wem w鏚 lodowcowych, rzeczne - zwi您ane z dzia豉lno軼i rzek.

Ze wzgl璠u na du瞠 rozmiary ziaren 篤iru mo磧iwe jest zbadanie jego cech strukturalnych i teksturalnych (tekstura ska), pozwalaj帷ych z kolei na okre郵enie warunk闚 i d逝go軼i transportu, a tak瞠 鈔odowiska sedymentacji.

Wyst瘼uje przede wszystkim w osadach czwartorz璠owych, buduj帷 m.in. kamieniste pla瞠 u podn騜y klif闚, terasy oraz koryta rzeczne. Znajduje zastosowanie w budownictwie i jako materia drogowy. W wyniku scementowania 篤ir闚 powstaj zlepie鎍e.




3. Piasek

Wielko嗆 ziaren: 2-0,1mm
Lu幡a ska豉 osadowa, nale膨ca do grupy psamit闚. Sk豉d mineralny piasku jest bardzo zr騜nicowany i zwykle wskazuje jego pochodzenie, a niekiedy tak瞠 d逝go嗆 jego transportu.

W zale積o軼i od sk豉du wyr騜nia si: piaski kwarcowe - najbardziej rozpowszechnione, z這穎ne prawie wy陰cznie z kryszta堯w kwarcu (nawet do 100%), z niewielk domieszk skaleni, muskowitu, zwi您k闚 瞠laza oraz minera堯w ci篹kich (np. cyrkon, monacytu, rutylu), piaski arkozowe - z這穎ne z kwarcu, skaleni i niewielkich domieszek mik, oraz piaski szarog豉zowe - z這穎ne z okruch闚 r騜nych ska drobnokrystalicznych.

W zale積o軼i od genezy wyr騜nia si: piaski wydmowe - zwi您ane z dzia豉lno軼i wiatru, piaski rzeczne - zwi您ane z dzia豉lno軼i rzek, piaski rzecznolodowcowe - zwi您ane z przep造wem w鏚 lodowcowych oraz piaski morskie - nagromadzone na wybrze瘸ch morskich.

Barwa piasku mo瞠 by bia豉, 鄴速awa, brunatna, czerwonawa, zielonkawa, a nawet czarna i zwi您ana jest z zawarto軼i skaleni, glaukonitu, tlenk闚 i wodorotlenk闚 瞠laza.

Piaski znajduj zastosowanie m.in. w: budownictwie, hutnictwie (tzw. piaski formierskie) i przemy郵e szklarskim (tzw. piaski szklarskie). Du瞠 znaczenie maj piaski wzbogacone w minera造 ci篹kie (np. monacytowe, korundowe, ilmenitowe, z這tono郾e, diamentono郾e). W wyniku scementowania piasku powstaj piaskowce.




4. Mu

Wielko嗆 ziaren: 0,1-0,01mm
Mu, lu幡a ska豉 osadowa nale膨ca do grupy ska okruchowych. Powstaje w zbiornikach wodnych, w wyniku nagromadzenia bardzo drobnych ziaren frakcji pylastej (鈔ednica ziaren 0,02-0,1 mm) z domieszk substancji ilastych (鈔ednica ziaren poni瞠j 0,02 mm) oraz du膨 ilo軼i materii organicznej.

Wyst瘼uje w osadach jeziornych (mu jeziorny, sapropel), stanowi tak瞠 g堯wny osad zbiornik闚 morskich i oceanicznych (m.in. mu造 globigerinowe, mu造 okrzemkowe, mu造 radiolariowe i mu造 glaukonitowe).




5. I

Wielko嗆 ziaren: do 0,01mm
Ska豉 osadowa zbudowana z drobnych ziaren, minera堯w ilastych, 造szczyk闚 i py逝 kwarcowego. W po陰czeniu z wod wykazuje du膨 plastyczno嗆. Osadza si najcz窷ciej w dnach zbiornik闚 wodnych. Materia豉mi buduj帷ymi i s zwykle drobne cz御tki zwietrza造ch lub roztartych ska. Znajduje zastosowanie gospodarcze jako surowiec dla przemys逝 ceramicznego. Niekt鏎e i造, bogate w wodorotlenki glinu, wykorzystuje si jako rudy aluminium. Dobrze rozpowszechniony tak瞠 w Polsce.




6. Glina

Mieszanina minera堯w ilastych: kaolinitu [Al2(OH)4][Si2O5], haloizytu Al4[Si4O10(OH)2]4H2O, montmorylonitu Mg0,33Al1,67Si4O10(OH)2]0,33Na, illitu, endelitu i innych. Glina zawiera cz瘰to domieszk piasku, w璕lan闚 - wapniowego i magnezowego, siarczanu glinowego, miki, substancji organicznych. Plastyczna po zarobieniu wod.

Glina ma szerokie zastosowanie w ceramice (do produkcji cegie, dach闚ek itp.), w budownictwie (np. do zapraw budowlanych), w garncarstwie. Niekt鏎e gliny, bogate w wodorotlenki glinu, s surowcami do otrzymywania glinu.




GRUPA SKA: Sp鎩ne


1. Brekcja

Powstaje z gruzu w wyniku zcementowania.
Klasyczna ska豉 osadowa. Sk豉da si z okruch闚 r騜nych ska lub ko軼i zwierz璚ych (brekcja kostna), o ostrych kraw璠ziach i spoiwie krzemionkowym, wapiennym, 瞠lazistym lub innym.

Powstaje niekiedy wskutek pokruszenia ska podczas przesuni耩 tektonicznych i powt鏎nego ich scementowania (brekcja tektoniczna). Mo磧iwa jest te brekcja wulkaniczna, intruzyjna, osadowa.

Kliknij, aby powi瘯szy Kliknij, aby powi瘯szy


2. Zlepieniec (konglomerat)

Powstaje ze 篤iru w wyniku zcementowania.
Zwi瞛豉 ska豉 osadowa nale膨ca do grupy ska okruchowych. Zbudowana z obtoczonych okruch闚 skalnych, scementowanych ponownie r騜nego typu spoiwem (najcz窷ciej w璕lanowym, krzemionkowym lub ilastym). Powstaje we wszystkich 鈔odowiskach sedymentacyjnych.

W Polsce wyst瘼uje w G鏎ach 安i皻okrzyskich (zlepieniec zygmuntowski), okolicach Krakowa (zlepieniec my郵achowicki), Tatrach i Sudetach. Wykorzystywana niekiedy jako materia budowlany.

Kliknij, aby powi瘯szy Kliknij, aby powi瘯szy


3. Piaskowiec (np. szyd這wiecki)

Powstaje z piasku w wyniku diagenezy.
Zwi瞛豉 ska豉 osadowa nale膨ca do grupy ska okruchowych, powsta豉 w wyniku diagenezy piasku.

W zale積o軼i od sk豉du mineralnego wyr騜nia si: piaskowce kwarcowe - z這穎ne g堯wnie z ziarn kwarcu (ponad 80%), arkozy - zawieraj帷e ponad 20% ziarn skalenia potasowego oraz szarog豉zy - z這穎ne z ziarn kwarcu i skaleni wzbogaconych w okruchy skalne ska wulkanicznych.

Piaskowce nale膨 do najbardziej rozpowszechnionych ska na kuli ziemskiej. W Polsce wyst瘼uj w: Karpatach (m.in. piaskowce ci篹kowickie, godulskie, kro郾ie雟kie), G鏎ach 安i皻okrzyskich (piaskowce w帷hockie, szyd這wieckie), Sudetach (piaskowiec ciosowy, szarog豉zy), a tak瞠 okolicach Krakowa (np. arkoza kwaczalska).

Piaskowce wykorzystywane s w przemy郵e materia堯w budowlanych, znajduj tak瞠 szerokie zastosowanie jako materia drogowy, ogniotrwa造, kwasoodporny i zdobniczy (g堯wnie jako posadzki i ok豉dziny).

Kliknij, aby powi瘯szy


4. Mu這wiec

Powstaje z mu逝 w wyniku diagenezy.
Zwi瞛豉 ska豉 osadowa nale膨ca do grupy ska okruchowych, powsta豉 w wyniku diagenezy mu逝 lub mu趾u. W Polsce cz瘰to spotykany m.in. na obszarze Karpat.